SAMIZDAT (skrót od roś. sam izdaju - wydaję sam) - używane potocznie określenie uformowane przez żartobliwą analogię do terminologii oficjalnej (Gosizdat, Wojenizdat itp.), nadawane piśmiennictwu, w tym i literaturze pięknej, publikowanemu poza obiegiem oficjalnym. Historyczne korzenie s. sięgają w odległą przeszłość, jednakże jako zjawisko życia kulturalnego mógł on się uformować w czasie odwilży chruszczowowskiej. W czasach stalinowskich terror cenzury był odczuwany bardzo dotkliwie, ale represyjność systemu prawie całkowicie wykluczała nieoficjalne rozpowszechnianie. S. rozwijał się poczynając od drugiej pół. lat 50. Początkowo przeważały w nim publikacje wcześniej trudno dostępnych tekstów klasyków poezji XX w.: M. Cwietajewej, N. Gumilowa, A. Achmatowej, O. Man-delsztama, B. Pasternaka. Wkrótce jednak s. został zdominowany przez pisarstwo ściśle współczesne, szukające sposobu ominięcia oficjalnych barier. S. obejmował wszystko: traktaty, manifesty, studia popularnonaukowe, czasopisma, almanachy, prozę, poezję, dramaturgię, dokumentalistykę, "białe księgi". Wartość tekstów była bardzo zróżnicowana. Ścisła kontrola nad powielaczami i kopiarkami w zasadzie ograniczyła technikę s. do maszynopisania, fotografowania i nagrań magnetofonowych. Czyniło to zasięg poszczególnych publikacji praktycznie niemożliwym do ustalenia i pozwalało na uczestniczenie w procesie reprodukcji tekstów niezliczonej liczby wolontariuszy działających na własną rękę. Żywiołowość ta sprawiała również, że autorzy mogli stosunkowo bezpiecznie kierować swe teksty do s., ponieważ udowodnienie zamiaru rozpowszechniania było trudne. Pewna liczba autorów i przekazicieli została poddana sankcjom karnym; częściej posiadanie materiałów s. było kwalifikowane jako dodatkowy materiał obciążający. Kulminacja s. przypada na przełom lat 60. i 70.; wysokość nakładów nie będzie zapewne nigdy możliwa do ustalenia. Zasięg był stosunkowo wąski, obejmował przede wszystkim duże ośrodki miejskie, środowiska inteligencji twórczej i naukowej oraz grupy młodzieży akademickiej. Literatura piękna stanowiła jedynie część s., jednakże ze stworzonych tu możliwość korzystała - czynnie lub biernie, przyzwalająco - duża grupa twórców. W s. kursowała większość utworów wolnej literatury rosyjskiej, z reguły pojawiając się po pewnym czasie za granicą (por. tamizdat), a następnie - metodami kontrabandy - przenikała do kraju. Czyni to rozgraniczenie obu obiegów: sani- i tamizdatowego nader trudnym. Sankcje karne, mniej lub bardziej wymuszone wyjazdy twórców za granicę i ogólna atmosfera apatii zdecydowanie zmniejszyły rozmach s. pod koniec okresu zastoju. Pieriestrojka stworzyła nowy klimat i możliwości stopniowych zmian regulacji prawnych, w związku z czym s. stracił rację bytu. Studia i prace dokumentacyjne nad s. prowadzono w wielu ośrodkach, m.in. w Monachium, Waszyngtonie, Oksfordzie, Frankfurcie n. Menem, Amsterdamie. A.D.
